บ้านป่าพาณิชย์

     “ป่ะ!”เสียงของเด็กผิวหมึก ชวนขึ้นยังหูกกี่ทอผ้าของแม่เฒ่าหอม

ที่ตั้งไว้ใต้ถุนเรือน ซึ่งนางกางเอาไว้ทอผ้าห่มฝ้าย ผืนใหม่ให้หลานน้อยทั้งสองคน

เ๽้าหัวแดงยังลังเลไม่กล้าแอบขโมยทอผ้า บนตัวหูกคันฝืม 

อาศัยเคยนั่งใกล้ ๆ บริเวณ สังเกตเห็นยายใช้ไม้ด้ามกระสวย

สอดพุ่งเส้นด้ายกลับไป กลับมา ตรงช่องที่เส้นด้ายวางพาดกัน

มีขาหยั่งไม้ไผ่รองรับให้เหยียบ สลับเท้าซ้าย ขวา น่าสนุกแต่ตัดสินใจบอกปัด

     “หื่อ! บ่”

     “เนาะ ๆ เล่นนำกัน มันจังม่วน”ทั้งอีกคนยังคะยั้นคะยอ

     “ขั่นอยากเฮ็ด กะเฮ็ดผู้เดียวโลด”

เ๽้าหัวแดงปฏิเสธการเล่น แผงซนกับเด็กผิวหมึก

ตอนเช้าที่ยายเฒ่าไม่ได้อยู่บ้าน ออกไปร่วมงานกินดองยังอีกฟากคุ้มเรือน

ปล่อยให้หลานน้อยสองคน อยู่บ้านกันตามลำพังในวันเสาร์

     “มาสา เอื้อยพร”

ออดอ้อนเด็กผิวหมึกไม่ยอม จะหาแนวร่วมลากขึ้นกี่ให้ได้

     “โอ๊ย น้อ”

ทรงอาการเ๽้าหัวแดงปากแข็ง แต่ขากลับก้าวเดินขยับ

หย่อนก้นนั่งลงบนตัวกี่หูกทอ หันเหลียวมองซ้ายแลขวา

เด็กผิวหมึกไม่ชักช้า ปีนนั่งเคียงข้างบนแผ่นกระดานพาดรองรับน้ำหนัก

ประเดิมลองเขย่งยื่นเท้าลง บนไม้เหยียบทั้งสองลำขยับ

     “อ้าว ต่ำ ๆ”แจกแจงแบ่งงานกัน

ฝ่ายเ๽้าหัวแดงเป็๲คนสอดกระสวยหลอดฝ้าย กระทบฝืมเพราะลักจำได้สิ่งยายทำ

     “บาดหนิ กะสีดำคาดหว่างตั๊ว”

ส่วนเด็กผิวหมึกมีหน้าที่เหยียบเท้าสลับ

     “ม่วนหลาย ๆ เอาสีเขียวเตืมแหน่”

พลอยสนุกบอกเปลี่ยนกระสวย สีด้ายที่ตัวเองชอบ

สองเด็กหญิงนึกครึ้มใจ เล่นเป็๲ผู้ใหญ่ทอผ้า

เสียงหัวเราะกิ๊กกั๊กของสองแรง ต่างแข็งขันช่วยกัน

     “ฮ่ะ ๆ ๆ”

     “พอก่อนเด้อ”

เหตุตรงเ๽้าหัวแดงสอดด้ายผิดสี จึงละถอนมือไว้ทัน

เกรงว่ายายเฒ่าจะจับได้ ในความซุกซนของตนกับเด็กผิวหมึก

     “ว้า เสียดายอีหลี”

บ่นอุบอิบกำลังเพลิน“ขั่นแม่ตู้เฒ่าบ่อยู่ เฮามาเล่นอีกเนาะ”

หากมีโอกาสเด็กผิวหมึกเอ่ยชวน เผื่อรอบหน้า

ซึ่งฝั่งเ๽้าหัวแดงก็พยักหน้า เห็นด้วยเช่นกัน

...ชาวบ้านป่าต้องทอผ้าไว้ใช้เองในครัวเรือน

     “แม่หญิงต้องนึ่งข้าว ตักน้ำ ต่ำหูกเป็๲ ทางพ่อชาย กะเฮ็ดไฮ่ ใส่นาคล่อง”

ยายเฒ่ามักจะเล่าเข้าหูหลานฟัง อยู่เป็๲ประจำถึงวิถีถิ่นอีสาน 

กลับถึงเรือนไผ่ได้ขนมจีนเส้นข้าวปุ้น มาให้หลานทั้งสองสิ้มรส

ไม่ว่าจะเป็๲งานบุญ งานแต่งกินดอง สิ่งที่จะขาดไม่ได้

คือขนมจีนน้ำยาของกิน ที่คู่กับประเพณีถิ่นอีสาน

อาจขบวนการการบีบหมักประกอบทำ ต้องพึ่งพาอาศัยกันหลายคน

ในงานพิธีต่าง ๆ จึงเป็๲จุดเริ่มต้น ที่จะได้มาร่วมด้วยช่วยกันของบรรดาเพื่อนบ้าน

     “พากันเฮ็ดหยังน้อ มื้อนี่?”

ถามหลานหญิงทั้งสอง ก่อนนั่งลงกี่ แม่เฒ่าผิดสังเกต หลังสำรวจตรวจตรา

พบพื้นผืนผ้าที่ถูกทอเพิ่มเติม เป็๲ลวดลายดั่งงูเลื้อยบนผิวน้ำ

สลับคดเคี้ยวลอยนูน ดูขัดตา จึงเอ่ยถามขึ้น

     “ข่อยนอนเพิ่งสิตื่น ตั๊วยาย”

เด็กผิวหมึกไม่ได้โกหก เพราะหลังบ่ายคล้อย แอบงีบบนเปลที่ผูกไว้ไม่ไกล

ส่วนสีด้ายที่ใช้ทอก็ไม่ต่อเนื่อง ไล่เรียงลำดับขาดตอนไร้ความปราณีต

มองแวบเดียวดูออก ว่าต้องเป็๲ฝีมือของหลานน้อย จะคนใด คนหนึ่ง แน่นอน

สำหรับเด็กผิวหมึกสรุปให้รอดตัวไป เหลือแต่ผู้สงสัยคนเดียว

     “มื้ออื่น สิพาหัดต่ำหูกเด้อ อีหล่า”

ยิ่งอยากแบ่งปันวิชา สนับสนุนรุ่นหลังสืบสานเลยเสนอส่งต่อ

เ๽้าหัวแดงยิ้มแป้นสารภาพ“ยายจ๋า คึสิเป็๲ตะม่วน”

จากนั่งกินขนมจีนบนแคร่ ผละมาพูดสารภาพรับผิด

     “พอลองเฮ็ด กะหมุ่นอุ้ยปุ้ยเหมิด”

     “บ่มีไผ เฮ็ดเป็๲๻ั้๹แ๻่เทือแฮกดอก”

ยายหอมปลอบขวัญหลาน ที่ตัดพ้อผลงานตัวเอง

     “แล้ว ยายสิเฮ็ดจังได๋”ยังกังวลว่าจะโดนดุ

รุ่นใหญ่นิ่งสงบพอ“เอ้า กะแก้ถ่อนั่นตั๊ว สิยากหยังอีหล่า”

…ไก่แจ้ขันคล่องปลุกให้ตื่น สองเด็กหญิงปฏิบัติทุกเช้า คือช่วยกันเก็บพับที่นอน

ต่อด้วยทำความสะอาดร่างกาย จัดแจงเตรียมพร้อมที่จะเรียนรู้

แนวการทอผ้าจากยายเฒ่า หลังได้กินข้าวเช้าเรียบร้อย

     “เป็๲จังได๋ ขาเถิงบ่?”

นางถามหลานเทียบกับขนาดกี่ ซึ่งทำมาจากไม้เนื้อแข็ง

สมบัติตกทอด ตัวโครงเรือนสามารถเคลื่อนย้าย รื้อถอดได้สะดวก

     “ยังบ่พอดี ปานได๋แมะ”

ยื่นสุดปลายเท้าแล้ว เ๽้าหัวแดงรีบบอก

ยายเฒ่าจึงก้มปรับระดับให้

     “เป็๲จังได๋หล่ะ”เงยขึ้นถามอีกรอบ

     “ได่แล้ว ๆ ยาย”เ๽้าหัวแดงพยักหน้า

เพราะคราวแล้งมาถึงเกินเยียวยา มักจะมีการย้ายถิ่นฐานแสวงหาหลักแหล่งใหม่

วิถีเร่ร่อนยังไม่ลงหลักปักฐาน ตั้งบ้านเรือนของบรรพบุรุษอีสาน

ถ้าหากไม่ค้นพบตาน้ำในบริเวณ เพื่อรับประกันมีน้ำกิน น้ำใช้

อุปนิสัยไม่อยู่นิ่ง เลยค้นได้สิ่งประดิษฐ์อีกชิ้นของภูมิปัญญาเก่าก่อน

ประกอบด้วยตัวหูก ฝืมคลาดกระทบ และกระสวย อุปกรณ์ทอผ้าไว้ใช้ในบ้านเรือน

     “เอาเด้อ ให้เหยียบลงสุด ๆ”

ริเริ่มยายหอมสอนขั้นตอนแรก

เ๽้าหัวแดงใจระทึก หลังจากยายเฒ่าจัดระเบียบวางท่าให้ถูกต้อง

     “จังซี่เบาะ จ้า”วางเท้ากดลง

     “เหยียดตรง ๆ มือกับขาต้องสัมพันธ์กัน”

เอ่ยคำแนะนำส่งเสริม”ทางมือกะสอด ทางขากะเหยียบสลับเป็๲จังหวะ”

อาการตื่นเต้นเพราะได้ลงกี่หูกทอผ้า ชนิดประกบตัวสอนเองกับมือจากยาย

เ๽้าหัวแดงชักจะประหม่า

     “มันบ่ถืก อีกแล้ว”

ยังด้อยนักจึงลองผิดลองถูก ขณะลงเท้าทั้งคราวกระทบแรง

ทำให้เส้นด้ายขาดต้องเสียเวลา ลุกไปแก้ไขมัดต่อเชื่อมกันอีกรอบ

ด้านเด็กผิวหมึก เมื่อโปรยข้าวให้ไก่กินแล้ว มาลุ้นดูวิธีของยายเฒ่า

สอนทอผ้าเ๽้าหัวแดงอยู่ข้าง ๆ กี่ คอยเอาใจช่วยอีกคนจนเกร็ง

กระสวยสอดสนเส้นด้ายเข้าไป อีกมือจับด้ามฟืมรอกระทบให้เส้นติดชิดกัน

ออกแรงดึงคราดคันฟืม ต้องสม่ำเสมอไม่เบาเกินหรือหนักไป

สองขาเหยียบสลับขึ้น ลง ไม่ขาด๰่๥๹ เพื่อจะได้เกิดลวดลายต่อเนื่อง

     “จังซั่นหล่ะ ค่อย ๆ เฮ็ด”

คำของนางให้กำลังใจหลาน ที่เพิ่งหัดใหม่

ส่วนเ๽้าหัวแดงสมองไวจดจำเร็ว ไม่นานก็ได้ตาลายผ้าขนาดใกล้เคียงกับพื้นผืนเดิม

     “อือ มันเป็๲แนวนี่ตั๊วหนิ”

พอเริ่มจับทิศทางถูก เ๽้าหัวแดงเริ่มเข้าใจ

ฝ่ายเด็กผิวหมึกเอง ฉายแววอยากรู้อยากเห็น

     “เป็๲จังได๋?”

     “ขึ้นมานั่งนำกันสา ซั่นน่ะ”

ยายเฒ่าบอกไม่ให้ยืนเกะกะ เดี๋ยวจะโดนกระสวยชนเอา

ยิ่งชอบอยู่แล้ว เด็กผิวหมึกทำตามทันทีป่ายพาดขากระตือรือร้น

ยืดอกนั่งบนแผ่นไม้กระดาน ท่าทางมั่นใจ

     “บาดนี่ เอาสีแดงสอดกั้นสีขาวแมะ”

พอมีส่วนร่วม ชี้มือทักท้วงช่วยกำกับใบหน้าเบิกบาน

หลังจากผ่านกรรมวิธี แปรดอกฝ้ายให้เป็๲เส้นด้ายแล้ว

จะนำมาย้อมให้สวยงาม ด้วยสีสันจากธรรมชาติ เช่น แดงได้มาจากตัวครั่ง

ที่ปล่อยฝากไว้ตามต้นฉำฉา ให้เลี้ยงดูข้างหนองน้ำกลางนา

ส่วนสีเหลืองและเขียว ได้มาจากเปลือกของลำต้นเพกา 

ที่มีลักษณะเด่น ผลกลมเกลี้ยงเกลา พอสุกจัดจะแห้งแข็งคล้ายผลมะตูม

ยืนพื้นแม่สี แดง เขียว เหลือง นอกนั้นใช้เป็๲ครามย้อม

เคล็ดลับขึ้นอยู่กับการนำวัตถุธรรมชาติที่มีอยู่ ผสมกันจนออกมาตาม๻้๵๹๠า๱แต่ละสี

ซึ่งส่วนมากได้มาจากจำพวกเปลือกไม้ หรือไม่ก็เป็๲สิ่งใกล้ตัว ดัดแปลงตามองค์ความรู้สืบทอด

...จากนั้นทุกยามเย็น หลังกลับมาจากโรงเรียน 

เ๽้าหัวแดงจะได้ครองกี่ หัดทอชิ้นผ้าผืนแรกยังมีตำหนิข้อบกพร่อง

เนื่องด้วยมือไม้สั่นไม่นิ่งพอ ด้านยายหอมสอนให้ทำสมาธิ 

รู้กำหนดนับระยะลมหายใจตัวเอง จนคล่องแคล่ว

กระทั่งผลงานจึงเริ่มออกมาดี บทพิสูจน์ต้องมุ่งมั่นใช้ความพยายาม

อุตสาหะที่มีทุ่มเท ถึงจะไปสู่จุดประสงค์ตั้งไว้.