เชียงยืนฟื้นฮัก

     จำนวนกระบุงเกลือบรรทุกเต็มลำเกวียนเหมือนทุกครั้ง

ที่ล่องส่งถึงเขตแลกเปลี่ยนซื้อขาย ติดชายขอบริมตลิ่งท่าตูมสายน้ำมูลเชื่อมถึง

บรรดาคนกุลาเร่ค้าขายยืนต่อรองสินค้า ซึ่งขนมาจำหน่ายจากชาวบ้านทั่วไป

จำพวกเบี้ยหอย ลูกปัด เมล็ดพันธุ์พืช สิ่งนำมาผันแลกกันตามตกลง

     “มึงฟ้าวฮิแมะ บักแป”

อุไรเร่งลูกขนของลงช่วยกัน

     “บักลายสือซ้วนเฮ็ดเหมิด มันบ่เห้อข่อยซอยดอกแม่”ลูกชายเอ่ย 

ปล่อยให้พ่อตนกับเพื่อนที่ขอติดสอยห้อยตาม ช่วยกันเอากระบุงเกลือลงคันเกวียน

     “บ่ได่ ๆ”

นางอุไรส่ายหน้า“หลายเเฮง บัดเด่วเวียกกะแล้ว”

แทรกคติการร่วมแรงร่วมใจทำงานเป็๲กลุ่ม ใช้เวลาไม่นานก็เรียบร้อยลุล่วง

     “บักขี้กลาก มักกินแฮงเสี่ยว”

นายผารงพูดกระตุ้นเตือนให้แก้นิสัย

บักแปสอด“ตะมะลางก่อน กะแต่ผู้ข้าฮั่นหละเฮ็ด”

มัน๠๱ะโ๪๪ขึ้นลากกระบุง ตามคำบิดาห้ามเอาเปรียบซึ่งกัน

     “แล้ว ๆ บาดหนิ”

ลายสือไม่อยากทิ้งแม่ไปไกล แต่เมื่อถูกชวนโดยสหายบักแป

อยากมีเพื่อนร่วมทาง ครั้งแรกมันปฏิเสธแต่พอหลายหน 

ทนรบเร้าไม่ได้จึงติดตามเรื่อยมา อาสาแบ่งเบาภาระ

สำหรับนางคำปงบอกไม่ต้องห่วง เพราะได้นางไฮเมียพรานโมก 

ที่ย้ายเรือนกระท่อม มาตั้งละแวกใกล้เนื่องท้องแก่ 

ยามผัวออกล่าสัตว์ จะได้สอดส่องดูแลกันและกัน

ชาวป่าถิ่นอาศัยยังไม่ได้ตั้งเป็๲ชุมชน บ้านเรือนกระจัดกระจาย

     “เอ่าหนิ เบี้ย”

พม่ากุลาแขกขาวยื่นถุงผ้ามัดปากแน่นให้อุไร

     “ข่อยอยากได่ม้า ลา งัว”นางบอกความประสงค์

ปลายตาแลกึ่งค่อนขอด“ฮอดซำกระดูกส้นตีนก่อน จังเว้ากัน”

เจรจาเชิงภาษาค้าขาย ว่าจำนวนเกวียนขนเกลือต้องให้ได้สิบเที่ยว

     “บ่งึดเด้อ!”

อุไรหน้าบึ่งดึงรากไม้มากัดเคี้ยว ท่าทางไม่ง้อ

พ่อค้ากุลาจึงถามขึ้น“สิเอาม้า ฮึงัวหล่ะ?”

นางถลกเหน็บชายซิ่น เขินเหนือเข่า พูดเสียงดัง

     “งัวคู่”

ทั้งย้ำคำยืนยัน“เกลือซาวเที่ยว อีกลูกปัดฮ้อยคอพอสม”

เป็๲อันเสมอระหว่างสองฝ่าย พลอยตกลงกันได้

     “มึงสิมีเมียซำเบาะ บักผู้บ่าวแว้”

กุลาเถ้าแก่พูดถามบักแป ซึ่งเห็นหน้าค่าตามาก่อน

ในฐานะลูกชายนางอุไรกับผัวนายผารง คนถิ่นคอนสีไศล 

ข้ามเขตขนเกลือมาขายให้ตน จึงพอคุ้นเคยบ้าง

ค้ำสะเอวอยู่ข้าง ๆ ฟังแล้วแทบหงายหลัง

     “ผู้ได๋เว้า”บักแปชิงออกตัว

     “จักแหล่ว กูกะว่ามึงสิอยากได่งัวไปแต่งเมีย”อนันต์เดาตามประสาตน

จนอุไรไขข้อข้อง“อย่าโสกันหลาย”พร้อมแนะกับอีกคน

     “บักอันนี่ มันสิเที่ยวขนเกลือมาขายให้เจ่า คั่นมีงัวเทียม”

หันเหสายตามามองถามไถ่“เชื้อแถวแนวมึง ทางได๋”

นุ่งพันทบเตี้ยวเสื้อผ้าฝ้าย สายผูกเรียงหัวเคียนผืนผ้าขาวม้า มันยกมือไหว้

     “คำปงคึแม่ อันผู้ข้าเอิ้นว่าลายสือ”

ร้อยเรียงประโยคสื่อสาร บอกชื่อไปตามนั้น

     “ป๊าด ๆ ทรงมึงคึผู้ฮู้จักควมแท้”

กล่าวชมลักษณะสุภาพ หลังจากถูกแนะนำให้รู้จักตัวต่อตัว

ลายสือยิ้มน้อย“แม่เพิ่นสอนตั๊ว”

     “มึงเบิ่งทางพุ่น”

พ่อค้าว่าง่าย ชี้ไปยังฝูงวัวที่ผูกไว้ใช้แรงงาน

ผารงดีใจกับบักลายสือเข้ามาอวยพร

     “บาดหนิ กะเฮ็ดสร้างเอาเด้อ”

อีกอุไรนางต่างช่วยกันตามกำลังที่มี

     “มึงสิได่ซูซ้วนแม่ เห้อบ่ยากแค้น”

จนกุลาพูดขึ้น“อย่าสิถิ่ม คำเว้าสาหละ”

สำนึกในความเมตตา ลายสือมันพนมก้มไหว้รับไว้

     “ผู้ข้าสัญญา”ให้สัจจะวาจากับบุคคลอันหนุนนำ

     “บ่เป็๲หยัง คั่นเฮ็ดบ่ได่ กูสิยุมึงเอาอีจำปา”

นัยยะคำกุลาอนันต์ เอ่ยกรุทางหมายตาไว้กับอนาคตข้างหน้า

ฝ่ายบักแปหัวเราะแซว ถ่อมตัว

     “ลูกสาวเจ่า บ่เบิ่งพวกข่อยดอก”

ประกอบทั้งเถียง“อ้อมข้างอ้อมเอว คึสิมีคนไค ๆ”

     “กูบ่อยากได่คนไค กูอยากได่คนหมั่น”

พ่อค้ากุลาพูดสวนตอบชัด ชอบคนขยันมาเป็๲เขย

อายุเริ่มวัยคะนองบักแปมีหวัง“ข้าน้อยกะบ่ได่ขี้ค้านเด้”รีบเอ่ยฝากตัว

เห็นกัน๻ั้๹แ๻่มันอยู่ในท้อง เพราะนางอุไรกับผัวส่งเกลือให้ตลอด

     “ลูกสาวกู บ่ฮึดผู้มาตอมหอมหุม”กุลาอนันต์พูดเชิงกันท่า

ด้านนายผารงเลยใช้วาทะตลกคั่น

     “พ่อเฒ่าข่อย กะเว้าจังซี่ ตะก่อนบักแปบ่ทันเกิด”

ฝั่งเมียนางอุไรยังเสริม ย้อนเล่าถึงวิธีคัดสรรบุรุษ มือไม้ต้องสากกระด้าง

อุดมคติชายขยันของนาง ครั้งเมื่อสมัยวัยนมตั้งเต้าก่อนจะเอาทำผัว

     “ตอนเป็๲สาวแส้ ข่อยเบิดอยู่เทิงฟ้า พุ้นเด้อ”

ผิดกับบักลายสือที่เงียบสงบคำ เพราะพื้นเพหนหลังแตกต่าง

ถึงขั้นบิดาบังเกิดเกล้า สั่งเอาชีวิตตัดปัญหาชิงอำนาจ

ลำบากมันจึงต้องปกปิดตัวตนไว้เพื่อความปลอดภัย

     “แล้วละเบ่อ”

เสียงนางพะวาเมียกุลาอนันต์ ร้องนำมาก่อน

ขณะพูดคุยตกลงกันได้ เ๱ื่๵๹แลกเปลี่ยนสินค้า

ผันเกลือนับร้อยกระบุง แปรสภาพเป็๲วัวงามสองตัว

     “แม่นหยัง?”ฝั่งนายอนันต์คนผัวถามธุระสำคัญ

     “มีผู้ถ่าเจ่า อยากเว้านำ”นางปุ้ยปากไปตรงที่มีคนยืนรอ

     “ฟ้าวก่อนเด้อ”อนันต์บอกทั้งก้าวเท้าปลีกตัว

โอกาสด้านพะวาเลยทวงของ

     “ไสมึงว่า สิเอาเกิบมาต้อนกูนำ”

ไม่ลืมอยู่แล้ว ลายสือจึงล้วงถุงย่ามวางเรียงลงให้ลองสวม

     “เฒ่าแม่อยู่เฮือนเย็บพัน ขันเห้อแน่นหลายสายสอด”

รีบสลัดคู่เก่าทิ้งทันที อีกควักเบี้ยในแถบผ้าชายพกซิ่นยื่นยัดใส่มือ

     “คัก ๆ กูมัก”

จะขยับเดินหันมา“เบี้ยพอสมราคาบ่หล่ะ?”กับท่าทางยืนเซ่อ

     “ฮ่วย หลายโพด”ทั้งกอบคืน ลายสือค้าขายซื่อตรง

     “มึงเอาไปโลด

แต่นางพะวาสั่นหัว เพราะรองเท้าสวมใส่ถูกใจนาง

ปล่อยข้ามตรงนี้ไม่ได้จริง ๆ

     “จังซั่น ข่อยเห้อเจ่าอีกคู่เนาะ”ลายสือไม่เอาเปรียบ

จำปาที่เดินเข้ามาสมทบ เอ่ยลักษณะดูถูก

     “ฮับเอาไว้สา ทุกข์คึแฮดยังสิมาจองหอง”

ชะงักค้างคำพูดจาทับถม เลยปะทะคารมต่อปาก

     “อีกบ่โดน สิมั่งมีถ่าเบิ่ง”

เจอตอกกลับจำปาตวาดใส่“มึงอย่าขี้คุยกับกู!”

กระทั่งผู้ใหญ่ต้องปราม“เอาหละ สู”นางพะวาขัดกลาง

     “เซาสา ๆ”

ลุกคว้าเอาแขนลูกสาว ซึ่งแฝงแววเอาแต่ใจตัวเอง

ลากเข้าไปอบรมมารยาท ยังอีกฟากบริเวณลับตา

จังหวะให้นายผารงได้ชวนกันกลับบ้าน เมื่อหมดธุระ

     “ป่ะ ๆ กะสิได่หย่าวเด้เฮา”

ปล่อยให้บักแปมองละห้อย แลตามหลังสาวจำปา 

กระทั่งได้เรียก“มึงเฮ็ดหยังอยู่! บักแป”

ผู้แม่นางอุไรกวักมือเร่ง มันถึง๠๱ะโ๪๪ว่องไวขึ้นท้ายเกวียน

...สำหรับพะวาเอือมระอาในตัวลูกสาวนัก 

หน้าตาไม่ใช่คนขี้ริ้วขี้เหร่ คำพูดคำจากลับฟังแทบไม่ได้

     “เว้าม่วน ๆ กะได่ เป็๲สาวเป็๲นางอีจำปา ไผสิว่ากูบ่สอน”

เกิดอาการต่อต้าน“ข่อยชังมัน บักอันนั่น”เหมือนตั้งแง่ไม่มีเหตุผล

     “จักจังได๋ มึงหนิ”

เห็นท่าได้เถียงกันยาวนางพะวาเหลืออด

     “กูกับพ่อมึง กะคึบ่เคยติติงผู้ได๋”

นางหมายถึงไม่เคยมองใครต่ำต้อย หรือตำหนิเ๱ื่๵๹ฐานะจะยากดีมีจน

     “กะซางเจ่า แม่”

พลันจำปาหงุดหงิดออกปากเหยียด“ข่อยว่ามันกะบ่ลืนไผเด้หละ”

คนเป็๲แม่พะวาเอ็ดลูกสาว ที่มองไม่เห็นข้อดี

     “มึงน้อ อีจำปา”

ร่ายยาวทั้งยังชื่นชม“ซุมอายุพอ ๆ มัน ฮู้จักเวียกงานการสร้าง หายากอยู่เด้อ”

ก่อขุ่นมัวแก่จำปาขั้นน้อยใจ

     “ปานข่อย บ่แม่นลูกเจ่าเนาะ”

เคืองที่แม่ไม่เห็นความสำคัญ ยกย่องคนอื่นต่อหน้า

     “มะลางบ่ผิดขะลำ เอาลูกคาเจ่ามาเลี้ยง เอาเมี่ยงเขามาอม กูสิโยนเบี้ยแลกลูกอียุพินมาเกียฮ่วมมึง”

พะวาเอ่ยขู่ให้ลดความทะนงลงบ้าง ของจำปาลูกสาวเดียว

กำลังสั่งสอนกันอยู่ ผัวกุลาอนันต์เข้ามาแทรก

     “เซาสูนสาก่อน พะวา”

อาการออกหน้าออกตา จนนางได้ทัก“อีหยังหล่ะเฒ่า?”

     “บักสากมาบอกข่าว ทางชุมพลบุรีอยากให้ไปส่งเกลือพะน่ะ”

สัญญาณที่พอฟัง“กูสิได่เบี้ยหวัด ก้อนคำแล้วบาดหนิ”นางพะวาอุทาน

ข่าวดีซึ่งทำให้สามารถผละเดินหนีลูกสาว ที่บอกสอนยากเย็น

     “ถ่าสาก่อน อีแม่”จำปาวิ่งตามเซ้าซี้

สองคนผัวเมียมีแต่เ๱ื่๵๹เดียวในหัวตอนนี้ หลบมาซุบซิบปรึกษากัน

     “งวดก่อนซุมน้อย ๆ กะตายเคิ่งทาง”

วางแผนใหม่ต้องหาคนอายุวัยพอเหมาะ

     “สิคึดหยังหลาย เฮาจ้างพวกใหญ่ขึ้นอีกจั๊กน่อยกะได่”

ห้องหับมีหู ประตูมีช่อง จำปาแอบฟังพ่อแม่คุยกัน

     “ให้ข่อยไปนำแหน่”วิสาสะเข้ามารบเร้าขอตาม

     “บ่ ๆ”

ส่ายหน้าคัดค้านทันที นายอนันต์ไม่อนุญาต

     “อีพ่อ อีแม่ ข่อยมีหยังเว้า พวกเจ่าสิฟังบ่”

อุปสรรคแต่ละครั้งระแคะระคายจากคนงานที่รอดชีวิตมาได้

เวลาเดินทางผ่าน*ทุ่งกุลาร้องไห้ มักมีคนตายหรือสูญหายโดยไม่ทราบสาเหตุ

     “ไสลองเว้าดู๊หละ”

ด้านนายอนันต์อยากฟังความคิดเห็นลูกสาวอยู่บ้าง

     “แม่นอีหลีเบาะอีพ่อ เจ่าพาคนไปตายถิ่มทุกปี”

สิ่งค้างคาหลุดออกมาจากปากจำปา

     “หือ! มึงกะหาเว้าถัวทีป”       

เป็๲นางพะวาง้ามือจะตบปากลูกสาว ทำถมึนตึงเสียงเขียวใส่

     “เจ่าสิมาตีข่อยเฮ็ดหยัง อีแม่”เง้างอน จำปาหน้ามุ่ยใส่        

จำต้องอธิบาย“ญ้อนพ่อแม่ฮักแพงเจ่า คึเลี่ยมคำล้ำค่า”อนันต์กุลาหาคำปลอบ

ประกอบความเชื่อสายบรรพบุรุษเมาะตะมะมาเกิดใหม่

ในครอบครัว นายอนันต์ถนอมเลี้ยงดูเป็๲อย่างดีกับลูกสาวคนนี้

     “จังซั่นกะให้ข่อยไปนำตี๊”ทางจำปายื่นคำขาด

     “บ่ได่ดอก อันนี้พ่อขอสา”นานทีที่ผู้เป็๲พ่อจะเอ่ยปาก

     “โอ๊ยน้อ!”เหนื่อยที่จะพูดต่อจำปาจึงยอมลงให้

     “เวียกจ่อม่องหน้าอยู่ ฮิฟ้าวเถิน”

เพื่อพ้นสถานการณ์อึดอัด นางพะวาตัดบท

     “เฒ่าอนันต์ เจ่าไปเอิ้นหาคนเด้อ”จัดแจงแต่งขบวน มอบงานผัว

     “พ่อไปก่อนซั่นหน่ะ”

ได้ทีนายอนันต์กับเมีย รีบจูงกันหนีจากตรงนั้น

เหลือไว้ให้คิด“จังได๋ กะสิต้องฮู้ให้ได่”

ความดื้อผสมอยากรู้อยากเห็น จำปาเอ่ยกับตัวเอง

…วัวสีนวลสองตัวผูกเชือกให้เดินตามท้ายเกวียน 

เข้ามาหยุดบริเวณลานดินใต้ต้นประดู่หน้ากระท่อม

     “ฮอดหละเด้อ!”อุไรร้องบอก

ไม่นานเ๽้าเรือนเดินออกมาถือกระบอกไผ่

     “เมื่อยบ่?”

คำปงนางถามไถ่ทั้งส่งน้ำให้ดับกระหาย

แกะผ้าเคียนหัวเพื่อคลายระบายร้อน อุไรบ่นเหงื่อไหลไคลย้อย

     “แดดกะฮ้อนโพดโพ”

ส่วนนายผารงขนกระบุงเปล่าลงจากเกวียน จากนั้นทำการแบ่งถุงเบี้ย

     “อันหนิของเจ่า”

ยังส่ายมองบนคันเกวียน คำปงเปรยหา

     “บักลายสือกับบักแป พวกมันลอบเล่นเลาะป่าลัดโทงละเบ่อคึบ่เห็น”

คล้ายกับมีลางสังหรณ์ แรกจึงกล่าวประโยคถามถึงลูกชาย

     “ฟังข่อยเด้อ คำปง”

อุไรจำต้องคงแจ้งเ๱ื่๵๹ราวกะทันหัน“บักลายสือเห้อมาบอก บ่ต้องคึดนำ”

ดูจากแต่ละคำจะเผยออกมาติดในคออ้ำอึ้ง

     “ฮั่นเว้ามาโลด”

ฝั่งคำปงยังไม่รับถุงเบี้ย จากนายผารงที่นางฝากเกลือไปขายด้วย

     “ลูกเจ่ากะซำลูกข่อย”

กลั้นใจอุไรพยายามพูดให้จบ“ผูกเสี่ยวกัน๻ั้๹แ๻่บ่ทันได่เบ่งออก”

     “สองบักขี้ดื้อ แวะไสเห้อจ่มหาน้อ”ห่วงหาผู้แม่ยังแลมองต้นทาง

ทำใจแข็งนายผารงยืนนิ่งไม่ไหว

     “พวกมันขอไปส่งเกลือ ทางชุมพลบุรีตั๊วคำปง”

พอได้ยินเท่านั้น กระชากหันต้องถามซ้ำพูดถึงใคร

     “หา! เจ่าเว้าฮอดเผอ”

ท้ายแล้วอุไรเขามาจับแขนเขย่า

     “ลูกเจ่าฮักดีค้ำคูนหลาย กั่วขนเกลือผันเป็๲งัวคึสิโดน”

รวบรวมสรรหาคำนางหลบสายตามองต่ำ

     “กะเลยฮ่วมขบวนนายฮ้อยกุลา ขนเกลือแลกแฮงเอา”อุไรสารภาพ

ขณะล้อเกวียนหมุนยังไม่ไกลโรงรับซื้อเกลือ 

ดันถูกดักเรียกตาม โดยนายอนันต์กับข้อเสนอใหม่

ชนิดจวนตัวขนาดไม่ได้ร่ำลามารดา หรือกระทั่งฤาษีไศลครูบาอาจารย์ที่นับถือ

สำหรับบักลายสือไม่ลังเลใด ๆ เพื่อสิ่งที่๻้๵๹๠า๱ของมัน

เมื่อมีผู้หยิบยื่นโอกาสรีบคว้า สำคัญยังมีบักแป 

สหายยืนเรียงเคียงบ่า พร้อมกล้าเผชิญไปไหนไปกัน

กึ่งภาคภูมิจนนางอุไรกับนายผารง ยอมให้ในมิตรภาพแน่นแฟ้น

     “งัวซาวโตล่ำ กะบ่ถ่อมัน บักลายสือของแม่”

ทรุดเข่าอ่อน คำปงปล่อยโฮร้องไห้ออกมา

     “ข่อยว่า บ่เป็๲ผิเลอดอก”

ฐานะพ่อของบักแป นายผารงคิดอีกแง่มุม

     “น้อยซัมพวกมัน ข่อยกะเฮียนฮู้ จังซั่นกะใหญ่บ่เป็๲”

ใจหายไม่ต่างกันหัวอกคนเป็๲แม่ อุไรปลอบ

     “กำเบี้ยไว้สาคำปงเจ่า อีกบ่โดนพวกมันสิคืนมาพ้อหน้าคึเก่า”

     “คั่นเว้าจังซั่น ข่อยกะถ่าได่”ปาดน้ำหูเช็ดน้ำตา คำปงทำใจยอมรับ

สองผัวเมียเกลี้ยกล่อมให้ลดกังวล ปลดเชือกวัวคู่ส่งต่อเ๽้าของใหม่

จากนั้นจึงได้พากันขึ้นเกวียน ลากลับเรือนเหย้าตนแบบเหงา 

เพราะลูกชายบักแปไม่อยู่บ้าน คงขาดเสียงหัวเราะของมันไปสักพัก.

*ตำนานเ๱ื่๵๹เล่าสืบกันมา ว่ามีชนเผ่ากุลาซึ่งเป็๲ชนกลุ่มน้อย

จากเมืองเมาะตะมะของประเทศพม่า ได้เดินทางมาค้าขายผ่านทุ่งแห่งนี้ 

ตามปกติแล้วชนเผ่ากุลามีความอดทนสูง สู้งาน สู้แดด ลม ฝน 

แต่เมื่อรอนแรมในพื้นที่กว้างขวางเหลือประมาณกำลัง

ต้องใช้เวลาเดินทางหลายวัน อันไม่ปรากฏพบหมู่บ้านในบริเวณโดยรอบ

บวกทั้งขาดน้ำดื่ม แม้กระทั่งร่มเงาต้นไม้ใหญ่น้อย มีเพียงทุ่งหญ้าแห้ง

เปรียบเทียบยากลำบาก เหมือนอยู่กลางทะเลทรายร้อนระอุ

ทำให้คนพวกนี้ถึงกับคร่ำครวญร้องไห้ ดังนั้นจึงเป็๲ที่มาของชื่อทุ่งกุลาร้องไห้

บริเวณทุ่งกุลาเป็๲ที่ราบในภาคตะวันออกเฉียงเหนือขนาดใหญ่เนื้อที่ 2 ล้านไร่ 

มีแม่น้ำมูลและลำน้ำสาขาย่อยของแม่น้ำมูลแบ่งขอบเขตชัดเจน

เช่นห้วยทับทัน (ลำทับทันหรือคลองทับทัน) ห้วยเสียวและลำพลับพลา

บางส่วนยังติดแม่น้ำชี ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ 5 จังหวัด

1. เริ่มจากจังหวัดมหาสารคาม/อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย/อำเภอชุมพลบุรี/อำเภอท่าตูม 

2. จังหวัดสุรินทร์/อำเภอปทุมรัตต์/อำเภอเกษตรวิสัย/อำเภอสุวรรณภูมิ/อำเภอโพนทราย/อำเภอหนองฮี 

3. จังหวัดร้อยเอ็ด/อำเภอศิลาลาด/อำเภอราษีไศล/อำเภอยางชุมน้อย/อำเภออุทุมพรพิสัย/อำเภอห้วยทับทัน/อำเภอบึงบูรพ์ 

4. จังหวัดศรีสะเกษ/อำเภอค้อวัง

5. จังหวัดยโสธร/อำเภอมหาชนะชัย

(อ้างอิงจากวิกิพีเดีย)